🥸 Bạn có bị viễn thị tài chính?

Năm 2006, hai giáo sư Anat Keinan và Ran Kivetz ở Đại học Columbia hỏi sinh viên một câu rất đơn giản: kỳ nghỉ đông vừa rồi, bạn có tiếc gì không?

Đa số tiếc vì đã chơi nhiều quá, học ít quá.

Rồi họ hỏi tiếp về kỳ nghỉ đông năm ngoái. Kết quả lật ngược luôn: lúc này người ta lại tiếc vì đã học nhiều quá, chơi ít quá 😅.

Cùng 1 câu hỏi, nhưng đổi thời gian thì nhận thức của chúng ta sẽ thay đổi.

Cái này cũng tương tự trong tài chính cá nhân vậy: Lúc tiêu thì xót, mấy năm sau lại tiếc vì đã không tiêu.

Ai cũng mắc phải 1 trong 2 căn bệnh dưới đây.

Chuyện tiền bạc thì có thể bạn biết bệnh cận thị (myopia): chỉ thấy cái trước mắt, có bao nhiêu xài bấy nhiêu, cuối tháng ngồi đếm tiền lẻ.

Keinan và Kivetz gọi tên bệnh ngược lại là viễn thị (hyperopia): lúc nào cũng lo cho tương lai tới mức bỏ qua luôn hiện tại. Có tiền mà không dám xài cho chính mình, vì thấy có lỗi.

(Ông bà mình chắc bị cái này nặng.)

Trong nghiên cứu của họ, người ta được hỏi về một lần phải chọn giữa làm việc và tận hưởng:

Vì sao lại lật ngược như vậy?

Vì cảm giác có lỗi khi tiêu tiền thì phai dần theo thời gian. Còn cảm giác bỏ lỡ thì ở lại, nhiều khi còn lớn thêm. Kiểu như tiếc nuối cũng có lãi kép vậy đó 🫠.

Nên nếu bạn là người chăm chỉ để dành, đầu tư đều tay, thì bài này dành cho bạn nhiều hơn là cho mấy đứa bạn xài hết lương vào giữa tháng 😉.

Số trước mình có kể sơ về ryokan (nhà ở truyền thống của Nhật) trong chuyến mình đi Nhật vừa rồi. Kể thêm chút cho bạn dễ hình dung nó là gì:

Một ngày ở đây không rẻ. Nhưng mình thấy xứng đáng.

Điều đáng nói nhất là chuyện mình không thấy tiếc tiền lúc tiêu.

Cảm giác đó không tự nhiên mà có. Nó chỉ tới khi phần Bắt Buộc đã gọn gàng, quỹ khẩn cấp đã đủ, và tiền vẫn đều đặn chảy vào phần Làm Giàu mỗi tháng. Lúc đó, tiêu cho một trải nghiệm là một quyết định. Nó không còn là một canh bạc với tiền chợ tháng sau nữa.

Còn nếu bạn đang nợ thẻ tín dụng mà đặt ryokan thì... coi như là bạn mạnh mẽ và gan dạ đi nghe 😆.

Mình không giấu bạn đâu, tiêu tiền thì vẫn có giá của nó.

Giả sử mỗi tháng bạn để riêng 1,5 triệu cho vui chơi. Cuối năm được 18 triệu cho một chuyến đi.

Nếu bỏ 18 triệu đó vào đầu tư với lợi nhuận 10%/năm:

(Đầu tư một lần, không bỏ thêm, lãi kép 10%/năm cho dễ tính.)

Nghe xót nhỉ 😅.

Nhưng 314 triệu đó là tiền của một người 60 tuổi. Có những thứ người 60 tuổi không mua lại được, ví dụ một kỳ nghỉ lúc con mình còn nhỏ xíu và còn muốn đi chơi với ba mẹ.

Nên câu hỏi không nằm ở chuyện có tốn tiền hay không. Câu hỏi là bạn có biết mình đang đổi cái gì lấy cái gì không. Biết rồi mà vẫn chọn đi thì đó là tiêu có ý thức.

Bạn thử nhớ lại tháng 3 năm ngoái của mình xem. Nhớ được mấy ngày?

Chắc là không nhiều. Đi làm, về nhà, ăn cơm, lướt điện thoại. Ba mươi ngày dính lại thành một cục 🫠.

Còn một chuyến đi 5 ngày thì sao? Chắc bạn kể được gần hết, từ bữa ăn đầu tiên tới cái lần lạc đường.

Nhà tâm lý học Claudia Hammond gọi đây là nghịch lý kỳ nghỉ (holiday paradox):

Lý do là não mình đo độ dài của quá khứ bằng số ký ức mới. Ngày nào cũng giống ngày nào thì não gộp hết làm một. Ngày nào có nhiều thứ lạ thì não giữ lại từng ngày.

(Giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận chuyện thứ mới lạ có làm thời gian "chậm lại" thật không. Nhưng chuyện ngày lạ thì dễ nhớ hơn ngày thường thì ai cũng đồng ý hén)

Vậy thử làm một phép tính kiểu đi chợ.

Ra chợ mua thịt, mình hay so giá mỗi ký. Chỗ A bán 200 nghìn một ký, chỗ B bán 300 nghìn một ký, thì chỗ A rẻ hơn. Cùng số tiền mà mua được nhiều thịt hơn.

Giờ thay thịt bằng ngày đáng nhớ. Cùng cầm 18 triệu đi "mua":

(Số ngày còn nhớ là mình ước chừng cho dễ hình dung, bạn tự điền theo trí nhớ của mình nhé.)

Dòng cuối chính là "giá mỗi ký" của ký ức. Giống mua thịt, con số này càng thấp thì bạn càng lời.

Nhìn theo kiểu này thì cùng 18 triệu, chuyến đi mua được nhiều ngày đáng nhớ gấp 5 lần.

Công bằng mà nói, điện thoại có cái lợi riêng là xài mỗi ngày, tiện lợi. Phép tính này chỉ đo một thứ là ký ức, không đo độ tiện dụng nhé. Điện thoại cũ hư thì vẫn phải mua, đó là khoản Bắt Buộc. Mình chỉ đang nói tới việc nâng cấp đt không cần thiết thôi.

Đi làm thì mình bán thời gian để lấy tiền. Tiêu cho trải nghiệm là cách hiếm hoi để đổi tiền ngược lại thành thời gian, ít ra là thời gian trong ký ức.

Còn một lý do nữa để tiêu cho trải nghiệm thay vì đồ vật.

Năm 2010, hai nhà nghiên cứu Travis Carter và Thomas Gilovich ở Đại học Cornell thấy là người ta ít đem trải nghiệm ra so bì hơn đồ vật.

Nhưng có một cách làm trải nghiệm mất giá rất nhanh: biến nó thành cuộc thi.

Năm 2018, nhóm của Diana Tamir ở Đại học Princeton cho người tham gia đi tham quan và xem các bài nói chuyện. Nhóm phải chụp ảnh, ghi chép hoặc đăng mạng xã hội làm bài kiểm tra trí nhớ kém hơn khoảng 10% so với nhóm chỉ tập trung trải nghiệm.

Mà ở trên mình vừa nói rồi đó, giá trị của trải nghiệm nằm ở chỗ nó được nhớ. Đi để cúng FB là vừa kéo sự so bì quay lại, vừa làm mình nhớ ít đi, tức là mỗi ngày đáng nhớ lại đắt thêm. Lỗ kép luôn 🤣.

Cách thông thường là "cứ tiết kiệm trước, dư thì chơi". Vấn đề là với người kỹ tính, tiền dư lúc nào cũng có chỗ để dồn vào đầu tư, nên chẳng bao giờ thấy "dư".

Nghiên cứu của Kivetz cùng Itamar Simonson (Stanford) năm 2002 có một chi tiết vui: khoảng 1/4 người tham gia chọn phần thưởng là một buổi chăm sóc da, thay vì nhận tiền mặt nhiều hơn. Lý do họ đưa ra là nếu cầm tiền mặt, chắc chắn họ sẽ đem đi xài vào đồ cần thiết 😂.

Tức là người kỹ tính phải tự ép mình tận hưởng.

Cách làm tốt nè:

1️⃣ Gọn nền trước. Quỹ khẩn cấp đủ, không nợ lãi cao, phần Làm Giàu chạy tự động mỗi tháng

2️⃣ Khóa trước một quỹ vui. Để riêng một tài khoản, chuyển tiền vào ngay ngày nhận lương. Nằm trong ngân sách Không Bắt Buộc. Tiền trong đó chỉ để tiêu, không được đem đi đầu tư

3️⃣ Đặt trước. Đặt phòng, mua vé sớm. Tiền đã chi rồi thì não hết đường mặc cả

4️⃣ Ưu tiên cái mới. Cùng số tiền, chọn chỗ chưa đi, món chưa ăn. Ngày càng lạ thì càng được nhớ lâu

5️⃣ Tận hưởng trước, chụp sau. Ngồi trong onsen thì ngâm cho đã đi, điện thoại để ngoài 😉

Tiết kiệm là để sống tốt hơn, chứ để dành tới mức quên sống thì mình thấy hơi uổng.

Mình thì vẫn đầu tư đều mỗi tuần, và vẫn thấy một đêm ngâm onsen là tiêu đúng chỗ chứ không phải xả tiền theo dòng nước.

Hi vọng bạn tìm được cái "không tiếc tiền" của riêng mình nhé 😉.

Nếu bạn có đứa bạn nào lương cao mà đi ăn vẫn chọn món rẻ nhất, du lịch thì chọn Quận 1 thay vì Thái Lan, forward email này cho nó nhé 🫠

Nguồn: Journal of Consumer Research, Harvard Magazine, Journal of Marketing Research, Scientific American, The Globe and Mail, Journal of Personality and Social Psychology, Journal of Experimental Social Psychology, Journal of Consumer Research (2002)

Đáp án ở cuối email nhé.

Nếu bạn còn đang phân vân nên đầu tư vô đâu thì hãy đăng ký chuỗi email 6 ngày này nhé. Nó giúp bạn hiểu về đầu tư một cách rất căn cơ và biết nên đầu tư vào đâu thì tốt. Nó free hoàn toàn luôn í.

Nếu bạn đang đặt mục tiêu tiết kiệm tầm 100 triệu (hoặc 1 con số nào đó) thì hãy xem video này. Mình chỉ bạn chiến thuật để đạt được một cách nhẹ nhàng nhất có thể :D.

🔍 Google mất gần 500 tỷ USD trong một ngày
Cổ phiếu Alphabet (công ty mẹ của Google) giảm 13% trong phiên 29/10, mất khoảng 482 tỷ USD vốn hóa. Đây là phiên tệ nhất kể từ khi lên sàn năm 2004. Lý do là dòng tiền tự do (tiền mặt còn lại sau khi trừ chi phí đầu tư) âm 9 tỷ USD vì chi quá mạnh cho AI, trong khi quảng cáo tìm kiếm tăng chậm hơn kỳ vọng. Công ty to cỡ nào cũng có ngày rơi 13%, nên đừng dồn hết tiền vào một mã. Chắc tối đó nhiều người lên Google gõ "vì sao Google giảm" 🤭.

💍 Con gái bà Cao Thị Ngọc Dung có thể bị bán giải chấp cổ phiếu PNJ
Công ty chứng khoán MBS thông báo có thể bán khoảng 2,17 triệu cổ phiếu PNJ của con gái bà Cao Thị Ngọc Dung. Đầu tháng 10 đã có 2,94 triệu cổ phiếu bị bán. Bán giải chấp là khi cổ phiếu đem cầm cố để vay tiền giảm giá quá sâu, công ty chứng khoán tự bán để thu nợ. Margin (vay tiền để mua cổ phiếu) không phân biệt nhà ai. Con gái chủ tiệm vàng lớn nhất nước còn bị "call", huống chi mình 🫠.

🥈 Bạc rớt 60% từ đỉnh, có người mua xong không thèm lấy
Giá bạc trong nước từng vượt 4,6 triệu đồng/lượng hồi cuối tháng 1, giờ chỉ còn khoảng 1,7 triệu, mất khoảng 60%. Riêng tháng qua đã giảm hơn 20%. Có nhà đầu tư mua xong cũng không thèm tới lấy bạc. Một phần lý do là các nhà sản xuất pin mặt trời chuyển sang dùng đồng thay bạc. Tài sản nào nóng lên nhờ đám đông thì cũng nguội đi nhanh y vậy. Bạc giờ đúng nghĩa là bạc tình 💔.

❓ Câu hỏi từ @con tôm: Năm nay em 35 tuổi rồi mà chưa đầu tư đồng nào. Giờ mới bắt đầu có trễ quá không anh?

💡 Mình: Trễ hơn hồi 30 thì có, nhưng chưa phải quá trễ đâu em. Anh tính thử: mỗi tháng bỏ vào 3 triệu, lợi nhuận 10%/năm, tới năm 60 tuổi. Bắt đầu từ 25 tuổi thì được khoảng 11,4 tỷ. Bắt đầu từ 35 tuổi vẫn được khoảng 4 tỷ. Thời điểm tốt nhất là 10 năm trước, thời điểm tốt thứ hai là hôm nay.

Mà em cũng đừng căng thẳng quá chuyện này. Thấy mình trễ thường là do mình đi so với người khác thôi. Còn so với chính em thì vẫn còn sớm chán 😉.

Anh nè, 33 tuổi làm lại từ đầu, còn ôm nguyên đống nợ tiền học. Vậy mà sau 5 năm, giờ vẫn ổn đó thôi.

❓ Câu hỏi từ @Lan Anh: Ba mẹ em có bao nhiêu tiền là mua vàng cất tủ, em nói đầu tư thứ khác thì ba mẹ không nghe. Em nên làm sao anh?

💡 Mình: Đừng cố thuyết phục ba mẹ bỏ vàng em ạ, vì vàng là thứ giúp ba mẹ thấy an tâm, ông bà quen từ xưa rồi. Nhưng mấy ngày qua là dịp tốt để nói chuyện. Ngày 31/10, vàng miếng SJC rớt khỏi mốc 140 triệu/lượng. Chắc ông bà cũng xốn nhỉ.

Em thử đề xuất chia ra: vẫn giữ một phần vàng cho ba mẹ yên tâm, phần còn lại bắt đầu bằng những thứ như ETF cả thị trường. Đừng bắt ba mẹ đổi hết một lần nhé.

Đáp án Đố Bạn: Đáp án là C. Một nghiên cứu ở Mỹ thấy khoảng 1/4 người chọn phần thưởng để hưởng thụ, dù tiền mặt nhiều hơn, vì sợ cầm tiền thì lại đem xài vào đồ cần thiết. Thêm nữa, chuyến đi được nhớ lâu hơn và ít bị so bì hơn cái điện thoại. Vậy là công ty tốn ít hơn mà nhân viên lại vui và nhớ lâu hơn. Còn đáp án D thì rẻ nhất thật, nhưng tháng sau nhân viên chỉ nhớ là tháng đó trả tiền điện dễ hơn chút xíu thôi 😋.

👇
Nếu thấy newsletter này hay,
hãy chia sẻ cho bạn bè nhé 🥰

​
Nếu bạn chưa đăng ký nhận RichLife Notes hằng tuần.
Hãy dùng link này nhé.